Nghiên cứu ứng dụng ChatGPT trong nâng cao chất lượng giảng dạy tại Học viện Hải quân

Học viện Hải quân là trung tâm đào tạo nguồn nhân lực sĩ quan chỉ huy – tham mưu cấp chiến thuật, chiến dịch cho Quân chủng, Quân đội góp phần vào sự nghiệp bảo vệ biển, đảo của Tổ quốc. Việc nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo đòi hỏi sự tích hợp các công nghệ mới để tối ưu hóa quá trình truyền thụ tri thức. ChatGPT với khả năng tổng hợp, phân tích và mô phỏng ngôn ngữ mạnh mẽ đang trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực, góp phần chuyển đổi từ phương pháp dạy học truyền thống sang mô hình tương tác thông minh. Việc giảng dạy các bộ môn chiến thuật, nghệ thuật quân sự và kỹ thuật chuyên ngành đòi hỏi sự cập nhật liên tục về khối lượng tri thức khổng lồ. Tuy nhiên, phương pháp giảng dạy truyền thống đôi khi chưa đáp ứng được tính tương tác cao và khả năng xử lý dữ liệu đa chiều. ChatGPT nổi lên như một công cụ hỗ trợ tư duy mạnh mẽ, giúp rút ngắn khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn tác chiến thông qua khả năng mô phỏng và tổng hợp thông tin nhanh chóng.

KHẢ NĂNG ỨNG DỤNG CỦA CHATGPT TRONG GIẢNG DẠY QUÂN SỰ

Hỗ trợ giảng viên trong công tác chuẩn bị bài giảng

Công tác soạn thảo bài giảng quân sự thường tốn nhiều thời gian cho việc hệ thống hóa tư liệu lịch sử chiến dịch và văn bản quy phạm. ChatGPT có thể:

–  Xây dựng kịch bản tình huống: Tạo ra các tình huống giả định trong diễn tập chỉ huy – tham mưu với các biến số về địa hình, thời tiết và lực lượng địch/ta.

–  Biên dịch và tổng hợp tài liệu ngoại văn: Tiếp cận nhanh các học thuyết quân sự mới từ các tạp chí quốc phòng quốc tế.

–  Tối ưu hóa giáo án số: Chuyển đổi nội dung văn bản thuần túy sang các định dạng bảng biểu, sơ đồ hoặc kịch bản trình chiếu tương tác.

Hỗ trợ học viên trong công tác học tập

–  Giải thích các khái niệm quân sự phức tạp bằng ngôn ngữ dễ hiểu hoặc thông qua các ví dụ thực tiễn.

–  Hỗ trợ thực hiện các bài tập nhóm, tiểu luận khoa học bằng cách cung cấp cấu trúc đề cương và gợi ý nguồn tham khảo.

–  Rèn luyện kỹ năng ra quyết định thông qua việc phản biện các phương án tác chiến do học viên đề xuất.

– Điều chỉnh nội dung học tập phù hợp với trình độ của từng đối tượng học viên (sĩ quan cấp phân đội, cấp trung đoàn…).

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng ChatGPT chỉ là một công cụ và không thể thay thế vai trò của giảng viên. Sự hỗ trợ từ ChatGPT nên được kết hợp với sự chỉ dẫn và hướng dẫn của người giảng dạy để đảm bảo quá trình học tập hiệu quả và chất lượng.

THỰC TRẠNG VÀ THÁCH THỨC TẠI HỌC VIỆN HẢI QUÂN

Thuận lợi

Trong giai đoạn hiện nay, sự bùng nổ của AI, tiêu biểu là ChatGPT, đã tạo ra một làn sóng chuyển đổi số mạnh mẽ trong hệ thống giáo dục đào tạo trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Việc ứng dụng công cụ này không chỉ dừng lại ở mức độ thử nghiệm cá nhân mà đã dần trở thành một thành tố quan trọng trong chiến lược xây dựng “Nhà trường thông minh”. Nhìn vào thực trạng triển khai, có thể thấy những kết quả đạt được đã tạo nên những bước ngoặt quan trọng trong việc nâng cao chất lượng huấn luyện, đặc biệt là tại Học viện Hải quân.

Trước tiên, cần phải kể đến là sự thay đổi căn bản trong tư duy và phương pháp tiếp cận tri thức của đội ngũ giảng viên. Trước đây, việc biên soạn bài giảng và cập nhật thông tin khoa học quân sự thường tốn nhiều thời gian tra cứu thủ công từ các nguồn tài liệu truyền thống. Hiện nay, ChatGPT đã đóng vai trò như một trợ lý ảo ngôn ngữ đa năng, giúp giảng viên nhanh chóng tổng hợp các khái niệm lý luận quân sự, so sánh các học thuyết tác chiến hiện đại và xây dựng cấu trúc bài giảng một cách khoa học. Khả năng xử lý ngôn ngữ tự nhiên của ChatGPT cho phép giảng viên tạo ra các tình huống diễn tập giả định trên sa bàn số với độ chi tiết cao, từ đó kích thích tư duy phản biện và khả năng ra quyết định của học viên trong những điều kiện mô phỏng sát với thực tế chiến đấu.

Trong giảng dạy các môn chuyên ngành hàng hải, ngoại ngữ, giảng viên đã tận dụng AI để giải thích các thuật ngữ chuyên ngành tiếng Anh hàng hải – một lĩnh vực đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối. Việc tra cứu các quy định của Công ước quốc tế về Luật Biển (UNCLOS) hay các quy tắc tránh va 1972 trên biển trở nên trực quan và nhanh chóng hơn bao giờ hết thông qua khả năng tóm tắt và trích xuất thông tin trọng tâm của AI. Điều này giúp học viên không chỉ nắm vững kiến thức chuyên môn mà còn rèn luyện kỹ năng ngoại ngữ chuyên ngành, một yếu tố sống còn trong quá trình hội nhập và làm chủ các con tàu hiện đại.

Tại các khoa chuyên ngành kỹ thuật của Học viện, Học viên đã biết cách sử dụng AI để hỗ trợ viết các đoạn mã Python hoặc C++ phục vụ cho việc tính toán thủy động lực học, mô phỏng quỹ đạo bay của tên lửa chống hạm hoặc xử lý tín hiệu radar, sonar. Sự hỗ trợ này không làm thay thế tư duy sáng tạo của học viên mà ngược lại, nó đóng vai trò là công cụ kiểm tra lỗi, tối ưu hóa thuật toán, giúp rút ngắn chu trình từ ý tưởng đến sản phẩm nghiên cứu thực tế. Kết quả là nhiều đề tài nghiên cứu của tuổi trẻ Học viện Hải quân đã đạt giải cao trong các hội thi sáng tạo kỹ thuật toàn quân.

Những khó khăn thách thức

Khó khăn lớn nhất và mang tính cốt lõi chính là bài toán về an ninh thông tin và bảo mật bí mật quân sự. Học viện Hải quân là nơi đào tạo các chuyên ngành sâu về vũ khí, thông tin, radar, chiến thuật tàu ngầm, tàu mặt nước, hệ thống chỉ huy, nghệ thuật quân sự và các phương án tác chiến – những nội dung thuộc danh mục mật và tối mật.

Hiện nay, việc sử dụng ChatGPT chủ yếu dựa trên các nền tảng đám mây công cộng do các tập đoàn nước ngoài quản lý. Điều này tạo ra một rào cản vô hình nhưng cực kỳ lớn: giảng viên và học viên không thể và không được phép đưa các dữ liệu đặc thù, các thông số kỹ thuật thực tế của khí tài Hải quân Việt Nam hay các kịch bản diễn tập chiến thuật lên hệ thống để AI xử lý. Chính vì vậy, ứng dụng của ChatGPT hiện tại vẫn chỉ dừng lại ở mức độ hỗ trợ các môn học lý luận chung, ngoại ngữ hoặc tin học văn phòng.

Thứ hai, độ tin cậy và tính chính xác của thông tin do ChatGPT cung cấp vẫn là một dấu hỏi lớn đối với môi trường giáo dục quân sự. Trong huấn luyện hải quân, một sai sót nhỏ về thông số tọa độ, dòng hải lưu, hay đặc tính kỹ thuật của tên lửa chống hạm cũng có thể dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng. ChatGPT thường mắc phải hiện tượng ảo giác AI, tạo ra các câu trả lời nghe rất thuyết phục nhưng thực chất lại thiếu căn cứ khoa học hoặc sai lệch về sự kiện lịch sử quân sự. Tại Học viện Hải quân, thực trạng này khiến giảng viên phải mất thêm rất nhiều thời gian để kiểm chứng lại thông tin mà AI cung cấp, đôi khi việc kiểm chứng còn tốn thời gian hơn cả việc nghiên cứu tài liệu truyền thống. Sự thiếu hụt một nguồn dữ liệu quân sự đã được chuẩn hóa riêng cho quân đội khiến AI chưa thể trở thành một nguồn tham khảo đáng tin cậy hoàn toàn trong các Hội đồng khoa học hay các bài thi chuyên ngành.

Thứ ba, nguy cơ suy giảm tư duy độc lập và sự lệ thuộc quá mức vào công nghệ của một bộ phận học viên. Khi việc tìm kiếm câu trả lời trở nên quá dễ dàng thông qua các câu lệnh, học viên có xu hướng lười suy nghĩ, lười nghiên cứu sâu vào bản chất của vấn đề. Trong đào tạo sĩ quan chỉ huy, tư duy phán đoán và khả năng xử lý tình huống linh hoạt khi không có công nghệ hỗ trợ là yếu tố sống còn. Tuy nhiên, việc lạm dụng ChatGPT để viết các bài tiểu luận, báo cáo thu hoạch chính trị hoặc giải các bài tập kỹ thuật đang làm xói mòn khả năng lập luận logic và kĩ năng viết lách của người học. Điều này tạo ra một lỗ hổng về chất lượng đào tạo thực chất, khi điểm số có thể rất cao nhờ sự hỗ trợ của AI nhưng năng lực thực tế của học viên khi ra trường lại không đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới.

Thêm vào đó, hạ tầng kỹ thuật và các quy định pháp lý về ứng dụng AI trong quân đội vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ. Tại Học viện Hải quân, mặc dù mạng truyền số liệu nội bộ đã được phủ sóng nhưng việc kết nối giữa mạng này với các công cụ AI bên ngoài vẫn là một bài toán khó giải quyết do yêu cầu ngăn cách vật lý để bảo đảm an toàn. Giảng viên hiện nay đa phần vẫn phải sử dụng thiết bị cá nhân và mạng viễn thông bên ngoài để truy cập ChatGPT, dẫn đến sự thiếu đồng bộ trong quản lý và khai thác dữ liệu dùng chung.

ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY

Để việc sử dụng ChatGPT trong các phương pháp dạy và học tại Học viện Hải quân được hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới, trong kỷ nguyên số, hội nhập quốc tế, bài viết đưa ra một số giải pháp chính sau:

Tăng cường giáo dục nhận thức, nâng cao ý thức cho mỗi cán bộ, giảng viên, học viên

Trong hệ thống các giải pháp nhằm tối ưu hóa việc ứng dụng AI vào môi trường quân sự, việc tăng cường giáo dục nhận thức và nâng cao ý thức cho mỗi cá nhân đóng vai trò là trận địa tư tưởng quyết định sự thành bại. Công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng chỉ là công cụ trong tay con người; do đó, sự thức tỉnh về trách nhiệm, đạo đức và bản lĩnh của cán bộ, giảng viên, học viên trước những cơ hội và thách thức từ ChatGPT chính là nhân tố bảo đảm cho sự phát triển bền vững, an toàn của giáo dục quân đội trong kỷ nguyên số.

Công tác giáo dục nhận thức và nâng cao ý thức tập trung vào việc làm sáng tỏ mối quan hệ giữa con người và công nghệ trong bối cảnh quân sự hiện đại. Trước hết là giáo dục về chủ quyền không gian mạng và trách nhiệm bảo vệ bí mật quân sự. Nội dung này yêu cầu mỗi cán bộ, giảng viên, học viên phải hiểu rõ cơ chế thu thập dữ liệu của AI và tầm quan trọng của việc giữ gìn thông tin quốc phòng trên môi trường số. Cần nhấn mạnh rằng việc sử dụng AI để gian lận không chỉ là vi phạm quy chế nhà trường mà còn là sự tự phản bội lại danh dự của người quân nhân cách mạng, làm suy yếu năng lực thực chiến của quân đội trong tương lai.

Để thực hiện hiệu quả giải pháp này, cần triển khai một hệ thống các biện pháp đồng bộ, đầu tiên là đưa nội dung bảo đảm an ninh an toàn số và đạo đức AI vào chương trình giáo dục chính trị cho tất cả các đối tượng; Phát huy vai trò của các tổ chức quần chúng trong việc tổ chức các cuộc thi, diễn đàn thảo luận về sử dụng AI thông minh và trách nhiệm. Học viên có thể chia sẻ những kinh nghiệm hay, những cách dùng ChatGPT hiệu quả để phục vụ nghiên cứu mà vẫn đảm bảo tính tự lập.

Bên cạnh đó, cần tăng cường vai trò nêu gương của đội ngũ cán bộ, giảng viên: “Thầy có sáng thì trò mới thông”, giảng viên phải là người đi đầu trong việc tuân thủ các quy định về bảo mật và liêm chính học thuật. Tóm lại, tăng cường giáo dục nhận thức và nâng cao ý thức cho mỗi quân nhân là giải pháp gốc rễ để giải quyết các vấn đề phát sinh từ AI.

Hoàn thiện khung pháp lý và quy chế học thuật

Việc hoàn thiện khung pháp lý và quy chế học thuật không chỉ là yêu cầu quản lý hành chính đơn thuần mà còn là nhiệm vụ mang tính chiến lược, nhằm tạo ra một hành lang an toàn, minh bạch, giúp khai thác tối đa sức mạnh của AI mà vẫn giữ vững kỷ cương, chính quy của môi trường quân đội. Một khung pháp lý rõ ràng sẽ đóng vai trò như một bản đồ chỉ đường, giúp giảng viên và học viên biết rõ những gì được phép và không được phép làm trong không gian số. Trong môi trường quân đội, nơi kỷ luật là sức mạnh, sự mơ hồ về quy định có thể dẫn đến những sai phạm vô ý nhưng gây hậu quả hữu hình về bảo mật thông tin hoặc suy giảm chất lượng đào tạo. Quy chế học thuật hoàn thiện còn đóng vai trò là cơ sở pháp lý để giải quyết các tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ và sự liêm chính.

Giải pháp hoàn thiện khung pháp lý và quy chế học thuật tập trung vào ba trụ cột chính: Xác định ranh giới ứng dụng, chuẩn hóa quy trình trích dẫn và thiết lập cơ chế kiểm soát kỷ luật. Trước hết, cần phân loại rõ các cấp độ sử dụng AI cho từng loại hình đào tạo và đối tượng học viên. Ví dụ, đối với các môn học khoa học xã hội nhân văn, AI có thể được phép dùng để tóm tắt tài liệu, nhưng đối với các môn chuyên ngành kỹ thuật mang tính mật hoặc các môn chiến thuật, việc sử dụng AI phải được hạn chế tối đa hoặc cấm tuyệt đối; Xây dựng chuẩn mực trích dẫn AI trong các sản phẩm học thuật như tiểu luận, luận văn, đề tài nghiên cứu khoa học. Quy chế phải quy định rõ học viên phải khai báo phần nào do AI gợi ý, phần nào do con người thực hiện và phương pháp kiểm chứng dữ liệu mà AI cung cấp. Điều này giúp duy trì sự minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Để thực hiện hiệu quả giải pháp này, cần thành lập Ban soạn thảo chuyên trách bao gồm các chuyên gia pháp chế quân sự, các nhà sư phạm và chuyên gia công nghệ thông tin. Rà soát lại toàn bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành về giáo dục đào tạo trong quân đội để tìm ra những lỗ hổng chưa bao phủ hết các vấn đề do AI đặt ra.

Từ đó, xây dựng các văn bản hướng dẫn tạm thời và tiến tới ban hành thông tư, quy định chính thức về quản lý ứng dụng AI; Tổ chức lấy ý kiến rộng rãi và thí điểm quy chế tại một số khoa, bộ môn trọng điểm trước khi áp dụng đại trà. Trong quá trình thí điểm, cần theo dõi sát sao tác động của các quy định đối với kết quả học tập của học viên và tâm lý của giảng viên; Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và tổng kết rút kinh nghiệm thường xuyên. Các cơ quan chức năng của Học viện cần định kì rà soát tính hiệu quả của khung pháp lý để cập nhật kịp thời, bởi công nghệ AI thay đổi theo từng tháng, từng năm.

Việc tổng kết không chỉ để xử lý các sai phạm mà còn để biểu dương những cá nhân, đơn vị có cách làm hay, sáng tạo trong việc vận dụng quy chế để nâng cao chất lượng dạy và học. Sự nghiêm minh trong thực thi kết hợp với sự linh hoạt trong điều chỉnh sẽ giúp khung pháp lý và quy chế học thuật trở nên vững chắc cho công cuộc hiện đại hóa giáo dục đào tạo quân đội.

Xây dựng hạ tầng “AI Quân sự” nội bộ (Private MIL-LLM)

Trong bối cảnh an ninh mạng và chiến tranh thông tin trở nên phức tạp, việc ứng dụng các ứng dụng AI công cộng như ChatGPT trong môi trường quân sự luôn tiềm ẩn những rủi ro khó lường về rò rỉ bí mật quốc phòng. Do đó, giải pháp xây dựng hạ tầng AI quân sự nội bộ trở thành một yêu cầu cấp thiết và mang tính chiến lược. Đây không chỉ là việc sở hữu một công cụ tính toán mạnh mẽ mà còn là việc xây dựng một hệ thống mã hoá bảo mật số nhằm bảo vệ chủ quyền dữ liệu, đồng thời tạo ra một bộ não nhân tạo có khả năng hiểu sâu sắc về học thuyết, địa lý và tư duy quân sự đặc thù của Việt Nam.

Để thực hiện hiệu quả giải pháp này, cần huy động nguồn lực và thành lập các trung tâm nghiên cứu AI chuyên trách trong quân đội. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các viện nghiên cứu công nghệ thông tin, các tập đoàn viễn thông quân đội và các cơ quan quản lý giáo dục để xây dựng một đề án tổng thể về hạ tầng AI. Ngoài ra, chú trọng tập trung vào công tác huấn luyện tri thức cho mô hình. Đây là quá trình chuyển đổi các giáo trình, tài liệu giấy và các cơ sở dữ liệu số hiện có thành định dạng mà AI có thể học được.

Triển khai thí điểm theo từng phân hệ và từng cấp độ bảo mật. Không nên triển khai ồ ạt cho toàn bộ các môn học mà cần bắt đầu từ các khối kiến thức chung, sau đó mới tiến dần đến các chuyên ngành kỹ thuật, chiến thuật và tác chiến phức tạp. Trong quá trình này, cần thực hiện nghiêm quy trình kiểm tra an ninh mạng, rà soát các lỗ hổng tiềm ẩn trong mã nguồn của AI. Tóm lại, xây dựng hạ tầng AI quân sự nội bộ là một cuộc đầu tư dài hạn cho tương lai của giáo dục và tác chiến quân sự.

Đổi mới phương pháp đánh giá

Đứng trước sự bùng nổ của AI, đặc biệt là các mô hình như ChatGPT, việc đổi mới phương pháp sư phạm quân sự theo hướng lấy người học làm trung tâm không còn là một lựa chọn mà đã trở thành một mệnh lệnh tất yếu. Phương pháp sư phạm quân sự lấy người học làm trung tâm là vô cùng then chốt, đóng vai trò linh hồn của quá trình hiện đại hóa giáo dục quốc phòng.

Trước hết, phương pháp này giữ vị trí chủ đạo trong việc hình thành bản lĩnh và năng lực quyết đoán của người chỉ huy tương lai. Trong chiến tranh hiện đại, tình huống thay đổi cực kỳ nhanh chóng và phức tạp; nếu chỉ học theo lối thụ động, học viên sẽ khó có khả năng ứng biến. Khi lấy người học làm trung tâm, học viên được đặt vào vị trí chủ thể, tự mình khai phá tri thức với sự hỗ trợ của AI, từ đó hình thành tư duy quân sự nhạy bén.

Giải pháp đổi mới phương pháp sư phạm lấy người học làm trung tâm gắn với ứng dụng ChatGPT tập trung vào việc tái cấu trúc các hoạt động dạy và học theo hướng tương tác và trải nghiệm. Chuyển đổi mô hình bài giảng từ diễn giảng sang đối thoại và giải quyết vấn đề. Cá nhân hóa nội dung huấn luyện. Dựa trên khả năng phản hồi tức thời của AI, mỗi học viên có thể tự xây dựng lộ trình bổ túc kiến thức riêng cho mình, tập trung vào những mảng còn yếu như ngoại ngữ quân sự hoặc kỹ thuật chuyên ngành. Học viên sẽ tự nghiên cứu lý thuyết thông qua các tương tác với ChatGPT trước khi lên lớp. Bên cạnh đó, thời gian tại giảng đường sẽ được dành trọn vẹn cho việc thực hành, thảo luận nhóm và giải quyết các tình huống khó mà AI không thể tự quyết định thay con người.

Để thực hiện hiệu quả giải pháp này, cần đào tạo lại đội ngũ giảng viên về kỹ năng người điều hành trong môi trường số. Giảng viên cần biết cách đặt ra những câu hỏi gợi mở, những tình huống mâu thuẫn để học viên không thể chỉ dùng AI là ra đáp án ngay, mà phải qua quá trình phân tích, tổng hợp; Xây dựng hệ thống học liệu mở và các kịch bản tương tác dựa trên AI. Học viện cần phối hợp với các cơ quan kỹ thuật để tạo ra các Bot huấn luyện chuyên biệt cho từng bộ môn. Đồng thời, cải tiến căn bản hệ thống kiểm tra, đánh giá kết quả và chuyển từ đánh giá đáp án đúng sang đánh giá quá trình tư duy và khả năng ứng dụng. Các bài thi nên thiết kế dưới dạng mở, cho phép học viên sử dụng AI nhưng yêu cầu phải giải trình được tại sao lại chọn phương án đó và chỉ ra những điểm hạn chế của AI trong tình huống cụ thể.

Việc đánh giá năng lực phải dựa trên sự sáng tạo, khả năng hiệp đồng quân binh chủng và bản lĩnh xử lý tình huống bất ngờ. Biện pháp này sẽ triệt tiêu động cơ gian lận, đồng thời khuyến khích học viên đào sâu suy nghĩ, biến công nghệ thành đòn bẩy thay vì cái gậy chống. Tóm lại, đổi mới phương pháp sư phạm quân sự theo hướng lấy người học làm trung tâm với sự hỗ trợ của ChatGPT là một giải pháp đột phá, phù hợp với quy luật phát triển của giáo dục hiện đại và đặc thù của môi trường quân đội.

KẾT LUẬN

Việc nghiên cứu và ứng dụng ChatGPT tại Học viện Hải quân là bước đi tất yếu trong lộ trình chuyển đổi số giáo dục quân sự. Nếu biết cách khai thác, đây sẽ là đòn bẩy mạnh mẽ để nâng cao năng lực tư duy, khả năng tự học của học viên và giảm tải áp lực cho giảng viên. Tuy nhiên, hiệu quả đào tạo phải song hành với bảo mật và an toàn thông tin. Việc làm chủ công nghệ bằng mô hình nội bộ và quy trình kiểm soát chặt chẽ sẽ giúp Học viện đi đầu trong kỷ nguyên giáo dục thông minh, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội tinh, gọn, mạnh, hiện đại.